رسانههای آمریکایی بهعنوان ابزارهای قدرت نرم این کشور، نه تنها خبررسانی میکنند، بلکه ارزشها و دیدگاههای ایدئولوژیک خود را نیز ترویج میکنند. خوی استکباری این رسانهها در شکلدهی افکار عمومی جهانی و جهتدهی به روایتهای خبری، نقش مهمی در تحمیل نگاه غربمحور و محدودسازی صدای سایر ملتها ایفا میکند.
ابرقدرتهای رسانه ای در محل قدرت
زمانی که از آمریکا سخن میگوییم ذهن به سمت یک قدرت بلامنازع می رود که جنبه ترسناک آن حمایت از سیستم سرمایه داری است. منظور از «خوی استکباری» در اینجا نوعی برتریجویی، سلطهطلبی و نگاه از بالا به پایین است که میتوان در لایههای مختلف عملکرد رسانهای مشاهده کرد.
یکی از منحصر به فرد ترین موضوعات استکباری انحصار رسانهای و تمرکز قدرت در آمریکا است.
سانههای بزرگ آمریکایی مانند CNN، Fox News، NBC، CBS، New York Times و Washington Post، تحت کنترل شرکتهای چندملیتی و سرمایه دارانی قرار دارند که خود در ساختار قدرت اقتصادی و سیاسی آمریکا نقش اساسی دارند. این تمرکز باعث میشود روایتهای خاصی برجسته و روایتهای مخالف یا مغایر با منافع نخبگان سیاسی و اقتصادی، سانسور یا تضعیف شود.
به نظر می رسد تا زمانی که بزرگترین رسانه ها و کمپانی های رسانه ای جهان در آمریکا هستند، وضعیت استکباری و خوی جهان خواری این قدرت ادامه خواهد داشت و رسانهها بهجای بازتاب تنوع فکری، بازتاب منافع اقلیت صاحبقدرت میشوند؛ که این همان خوی استکباری رسانهایست .
رسانه ها و خدمت به سیاست خارجی ایالات متحده امریکا
رسانههای جریان اصلی ایالات متحده آمریکا در طول دهههای اخیر، به ابزاری مؤثر برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی این کشور تبدیل شدهاند. این رسانهها نه تنها واقعیتها را بازتاب نمیدهند، بلکه با روایتی جهتدار، به بازتولید گفتمان قدرت و برتریجویی آمریکا در نظام بینالملل میپردازند. خوی استکباری رسانههای آمریکایی، ریشه در همین رویکرد دارد؛ رویکردی که در آن آمریکا همواره در جایگاه «منجی»، «دموکراسیخواه» و «تمدنساز» معرفی میشود، در حالی که دیگر کشورها – بهویژه رقبای ژئوپلیتیکی همچون ایران، روسیه و چین – بهعنوان «تهدید»، «سرکوبگر» یا «دشمن بشریت» تصویر میشوند.
این بازنمایی جهتدار، نه تنها ناعادلانه و غیرحرفهای است، بلکه در راستای تأمین اهداف سلطهگرایانه آمریکا در سطح جهان عمل میکند. رسانه های بزرگ آمریکا ظرفیتهای گسترده خود در اقناع افکار عمومی، اغلب با سانسور یا تحریف واقعیتها، به حذف صدای مخالفان و مشروعسازی مداخلهگریهای آمریکا میپردازند.
به عنوان نمونه، در جریان حمله به عراق (۲۰۰۳)، رسانههای آمریکایی نقش مهمی در اقناع افکار عمومی برای توجیه اشغال این کشور داشتند. آنها با تکرار ادعاهای بیاساس مبنی بر وجود «سلاحهای کشتار جمعی» در عراق، فضای روانی لازم برای آغاز جنگ را فراهم کردند، در حالی که بعدها مشخص شد این ادعاها فاقد هرگونه مبنای واقعی بودهاند. در این جنگ، صدها هزار غیرنظامی کشته شدند اما این واقعیتها یا سانسور شد یا با روایتهای سطحی پوشانده شد.
در مورد ایران نیز رسانههای آمریکایی همواره تصویری از یک کشور «یاغی»، «ضد دموکراسی» و «تهدید جهانی» ارائه دادهاند. تحریمهای گسترده اقتصادی علیه ایران، که پیامدهای انسانی فراوانی داشته، به ندرت از منظر حقوق بشری در رسانههای غربی بررسی شدهاند. در عوض، این تحریمها به عنوان «ابزار فشار هوشمندانه» برای مهار یک «رژیم خطرناک» معرفی شدهاند.
از سوی دیگر، دو قطبیسازی شدید در درون رسانههای آمریکایی – که یکی از آنها متمایل به جناح جمهوریخواه و دیگری متمایل به دموکراتهاست – نیز در خدمت سیاست خارجی است. اگرچه ممکن است در مسائل داخلی اختلافاتی دیده شود، اما در خصوص دشمنسازی از کشورهای مستقل و مقاومتمحور، نوعی اجماع پنهان وجود دارد. در واقع، رسانهها نه بهعنوان ناظر مستقل بلکه بهعنوان بازوی قدرت نرم، کارویژه «مشروعسازی مداخله» و «حذف روایت رقیب» را بر عهده گرفتهاند.
این رویه تا زمانی ادامه خواهد داشت که خوی استکباری حاکم بر ساختار سیاسی و رسانهای آمریکا تغییر نکند. تا زمانی که منافع ملی آمریکا بر پایه برتریجویی و مداخله در امور دیگر کشورها تعریف میشود، رسانهها نیز بهعنوان ابزار توجیهگر این سیاستها عمل خواهند کرد.
در نهایت، برای مقابله با این روند، لازم است کشورهای مستقل و رسانههای مقاومت، به ایجاد نظام روایتپردازی مستقل و جهانی بیندیشند؛ نظامی که بتواند صدای مظلومان را به گوش جهانیان برساند و در برابر انحصار رسانهای غرب، توازن روایی برقرار کند.
نقش رسانه های آمریکایی در کمک به جنگ طلبی سیاستمداران
در دهه های اخیر رسانههای آمریکایی در بسیاری از موارد، بهجای ایفای نقش ناظر مستقل و منتقد سیاستهای دولت، عملاً به ابزار تبلیغاتی برای توجیه و مشروعیتبخشی به جنگها و مداخلات خارجی ایالات متحده تبدیل شدهاند.
این موضوع به تقویت جنگطلبی در سیاستمداران آمریکایی کمک کرده و افکار عمومی را نیز در مسیر همراهی با اقدامات نظامی سوق داده است.
اولین جزیی که رسانه های آمریکایی دنبال می کنند، ساختن فضای روانی برای جنگ است.
رسانههای جریان اصلی مانند CNN، Fox News، NBC، The New York Times، Washington Post و… اغلب با روایتهای هدفمند، فضای افکار عمومی را برای پذیرش جنگ مهیا میکنند. آنها از تکنیکهایی همچون ترساندن مردم از “دشمن”، تکرار اتهاماتی بدون سند روشن (مثل ایران به دنبال بمب هسته ای است و …) دوقطبیسازی (ما خوبیم / آنها شر هستند) استفاده میکنند تا حمایت عمومی از جنگ افزایش یابد.
دومین کمک رسانه های آمریکایی به سیاستمداران، تبدیل جنگ به یک روایت سرگرمکننده است.
برخی رسانههای تصویری با استفاده از گرافیکهای جذاب، موسیقی حماسی و گفتوگوهای آتشین، فضای جنگ را به یک نمایش تلویزیونی تبدیل میکنند. این سبک پوشش خبری، باعث کاهش حساسیت عمومی نسبت به واقعیت تلخ جنگ (کشتار، آوارگی، ویرانی) شده و فضای حمایت عمومی را تقویت میکند.
سومین کمک رسانه ها، سرکوب صدای مخالفان جنگ است.
در دوران بحران یا تصمیم به حمله، رسانههای آمریکایی صدای منتقدان را کمتر پوشش میدهند. خبرنگاران و تحلیلگرانی که سیاست جنگی دولت را زیر سؤال میبرند، از شبکهها حذف میشوند یا با انگهایی چون «ضد میهنپرستی»، «حامی تروریسم» و… مواجه میشوند.
یکی دیگر از موضوعات بهرهگیری از واژگان کنترلشده در رسانه ها است.
رسانهها از واژگانی استفاده میکنند که واقعیت جنگ را زیباتر یا قابلقبولتر جلوه میدهند. به طور مثال «عملیات آزادیبخش» بهجای «حمله نظامی»
«خسارات جانبی» بهجای «کشتار غیرنظامیان»، «هدف قرار دادن تروریستها» بهجای «بمباران مناطق مسکونی».
رسانههای آمریکایی در دهههای اخیر نهتنها نظارتگر سیاستهای نظامی دولت نبودهاند، بلکه در بسیاری از موارد، عامل تقویت جنگطلبی و توجیه مداخلات خارجی آمریکا بودهاند. آنها با تکنیکهای روانی، زبانی و نمایشی، افکار عمومی را با جنگ همراه میسازند و فضا را برای تصمیمگیریهای نظامی هموار میکنند.
از این رو خوی استکباری رسانه های آمریکایی بر کسی پوشیده نیست.
روح اله پورطالب نویسنده و پژوهشگر